SafeMeesh – Kompleksowe usługi BHP, środowiska i szkoleń dla firm

Substancje chemiczne są obecne w wielu miejscach pracy - nie tylko w laboratoriach i zakładach chemicznych. Kontakt z nimi może występować podczas malowania, spawania, klejenia, czyszczenia powierzchni, obróbki metali, produkcji tworzyw sztucznych, prac remontowych czy stosowania środków dezynfekujących. W części takich sytuacji pracodawca ma obowiązek przeprowadzenia badań i pomiarów stężeń szkodliwych czynników chemicznych w środowisku pracy.

Sam fakt, że w firmie używany jest preparat chemiczny, nie oznacza jednak automatycznie konieczności wykonywania okresowych pomiarów każdej zawartej w nim substancji. Najpierw konieczne jest rozpoznanie zagrożeń, źródeł emisji oraz warunków narażenia pracowników.

Kiedy pomiary substancji chemicznych są obowiązkowe? Jak często należy je wykonywać i kiedy możliwe jest odstąpienie od kolejnych badań?

Czym są czynniki chemiczne w środowisku pracy?

Czynniki chemiczne mogą występować w miejscu pracy w różnych postaciach, m.in. jako:

gazy,
pary,
aerozole,
dymy,
mgły,
pyły,
substancje ciekłe i stałe.

Do organizmu pracownika mogą dostawać się przede wszystkim przez drogi oddechowe, ale w zależności od właściwości substancji również przez skórę lub przewód pokarmowy. Główny Inspektorat Sanitarny wskazuje, że czynniki chemiczne stanowią jedną z podstawowych grup czynników szkodliwych występujących w środowisku pracy.

Niebezpieczeństwo nie musi przy tym wynikać wyłącznie z używania typowych „chemikaliów”. Szkodliwe substancje mogą również powstawać podczas procesu technologicznego.

Przykładem są:

dymy spawalnicze,
spaliny,
pyły powstające podczas obróbki materiałów,
produkty spalania,
opary rozpuszczalników,
substancje uwalniane podczas lakierowania,
związki powstające podczas obróbki termicznej materiałów.

Dlatego identyfikacja zagrożeń chemicznych powinna obejmować nie tylko wykaz kupowanych produktów, lecz również rzeczywisty przebieg procesów wykonywanych w zakładzie.

Czy pomiary substancji chemicznych w miejscu pracy są obowiązkowe?

Tak - jeżeli w środowisku pracy występują czynniki szkodliwe dla zdrowia, dla których zgodnie z przeprowadzonym rozpoznaniem konieczne jest wykonanie badań i pomiarów.

Zgodnie z Kodeksem pracy pracodawca ma obowiązek na własny koszt wykonywać badania i pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia, rejestrować i przechowywać ich wyniki oraz udostępniać je pracownikom.

Nie należy jednak przyjmować zasady, że każdy środek chemiczny obecny w przedsiębiorstwie automatycznie wymaga wykonania pomiaru.

Pracodawca powinien najpierw zidentyfikować czynniki szkodliwe występujące na konkretnych stanowiskach.

Jak ustalić, jakie substancje należy mierzyć?

Przepisy wymagają od pracodawcy przeprowadzenia rozpoznania źródeł emisji oraz warunków wykonywania pracy.

Przy typowaniu czynników do badań należy uwzględnić między innymi:

rodzaj substancji i jej właściwości,
wykorzystywane procesy technologiczne,
parametry tych procesów,
stosowane maszyny, urządzenia, instalacje i narzędzia,
potencjalne źródła emisji substancji,
zastosowane środki ochrony zbiorowej,
sposób organizacji pracy,
sposób wykonywania konkretnych czynności,
rzeczywisty czas narażenia pracownika,
system i rozkład czasu pracy.

W praktyce bardzo ważnym źródłem informacji są również karty charakterystyki stosowanych substancji i mieszanin.

Na ich podstawie można sprawdzić m.in. skład produktu, klasyfikację zagrożeń, właściwości substancji oraz zalecane środki ochrony.

Sama karta charakterystyki nie zastępuje jednak oceny warunków występujących na konkretnym stanowisku.

Które substancje chemiczne podlegają pomiarom?

Państwowa Inspekcja Pracy wskazuje, że badaniom i pomiarom stężeń w środowisku pracy podlegają substancje chemiczne określone w przepisach dotyczących najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia.

Wyniki pomiarów są następnie odnoszone przede wszystkim do ustalonych wartości dopuszczalnych.

Jednym z podstawowych parametrów jest NDS - najwyższe dopuszczalne stężenie.

NDS określa dopuszczalny poziom narażenia pracownika na określony czynnik chemiczny w środowisku pracy.

W przepisach mogą być również określone między innymi wartości:

NDSCh - najwyższe dopuszczalne stężenie chwilowe

oraz

NDSP - najwyższe dopuszczalne stężenie pułapowe.

Szczególnie istotne jest NDSP, ponieważ w przypadku czynnika chemicznego, dla którego ustalono taką wartość, wymagane może być prowadzenie pomiarów ciągłych.

Kiedy należy wykonać pierwszy pomiar?

Pracodawca powinien zapewnić wykonanie badań i pomiarów czynnika szkodliwego dla zdrowia w środowisku pracy nie później niż w terminie 30 dni od dnia rozpoczęcia działalności, jeżeli w danym środowisku występują czynniki wymagające takich badań.

Nie oznacza to oczywiście, że każda nowo otwarta firma musi automatycznie wykonywać badania chemiczne.

Obowiązek zależy od występowania czynników szkodliwych.

Inna sytuacja będzie więc dotyczyła typowego biura, a inna lakierni, spawalni, warsztatu przemysłowego czy zakładu wykorzystującego rozpuszczalniki i inne substancje chemiczne.

Jak często wykonuje się pomiary substancji chemicznych?

Częstotliwość kolejnych badań zależy przede wszystkim od wyniku wcześniejszego pomiaru.

W przypadku szkodliwego czynnika chemicznego lub pyłu, który nie jest czynnikiem rakotwórczym lub mutagennym, badania wykonuje się co najmniej:

raz na 2 lata - jeżeli poprzedni wynik wynosił powyżej 0,1 do 0,5 wartości NDS,

raz w roku - jeżeli poprzedni wynik przekraczał 0,5 wartości NDS.

Przykładowo, jeżeli NDS określonej substancji wynosi 100 mg/m³, a pomiar wykazał 35 mg/m³, wynik stanowi 35% wartości NDS. W takim przypadku, przy spełnieniu pozostałych warunków, kolejny pomiar powinien zostać wykonany co najmniej raz na dwa lata.

Jeżeli wynik wynosiłby np. 70 mg/m³, czyli 70% wartości NDS, pomiary należałoby wykonywać co najmniej raz w roku.

Co w przypadku substancji rakotwórczych lub mutagennych?

Dla czynników o działaniu rakotwórczym lub mutagennym przepisy przewidują większą częstotliwość badań.

Pomiary wykonuje się co najmniej:

raz na 6 miesięcy - jeżeli poprzednio stwierdzone stężenie wynosiło powyżej 0,1 do 0,5 wartości NDS,
raz na 3 miesiące - jeżeli stężenie było wyższe niż 0,5 wartości NDS.

Wynika to z większego ryzyka związanego z długotrwałą ekspozycją na tego rodzaju substancje.

W przypadku takich czynników samo nieprzekroczenie NDS nie powinno być traktowane jako powód do ignorowania zagrożenia. Narażenie należy ograniczać w możliwie największym stopniu przy wykorzystaniu odpowiednich rozwiązań technicznych i organizacyjnych.

Kiedy wymagane są pomiary ciągłe?

Szczególne wymagania obowiązują w przypadku czynnika chemicznego, dla którego została ustalona wartość NDSP - najwyższego dopuszczalnego stężenia pułapowego.

W takim przypadku pracodawca powinien wykonywać pomiary ciągłe stężenia czynnika przy wykorzystaniu odpowiednich urządzeń albo procedur pomiarowych zgodnych z wymaganiami przewidzianymi przez przepisy i właściwe normy.

Jest to związane z charakterem NDSP - stężenie takiego czynnika nie powinno być przekraczane ze względu na ochronę zdrowia pracownika.

Czy można zrezygnować z kolejnych pomiarów?

W określonych przypadkach tak.

Jeżeli wyniki dwóch ostatnich badań szkodliwego czynnika chemicznego lub pyłu nie przekroczyły 0,1 wartości NDS, pracodawca może odstąpić od dalszego wykonywania pomiarów.

Dla standardowych czynników chemicznych dwa pomiary powinny być wykonane w odstępie co najmniej dwóch lat.

W przypadku czynników rakotwórczych lub mutagennych wymagany odstęp pomiędzy tymi badaniami wynosi co najmniej sześć miesięcy.

Nie oznacza to jednak, że raz podjęta decyzja o odstąpieniu od pomiarów będzie obowiązywać bez względu na późniejsze zmiany w zakładzie.

Kiedy trzeba ponownie wykonać pomiary niezależnie od poprzednich wyników?

To szczególnie ważna kwestia.

Badania i pomiary czynników chemicznych należy przeprowadzić ponownie, jeżeli nastąpiły zmiany mogące wpływać na poziom emisji lub narażenia pracowników.

Dotyczy to na przykład:

zmiany technologii produkcji,
rozpoczęcia stosowania nowej substancji,
zmiany składu wykorzystywanej mieszaniny,
wymiany maszyn,
uruchomienia nowej linii technologicznej,
zmiany parametrów procesu,
zwiększenia produkcji,
zmiany systemu wentylacji,
zmiany organizacji stanowiska,
wydłużenia czasu ekspozycji pracownika,
zmiany sposobu wykonywania pracy.

GIS wskazuje, że badania chemicznych i fizycznych czynników szkodliwych należy wykonywać każdorazowo, gdy zmiany wyposażenia technicznego, technologii albo warunków wykonywania pracy mogły wpłynąć na poziom emisji lub narażenia albo pojawiły się inne okoliczności uzasadniające ponowne badania.

Dlatego nawet bardzo dobre wyniki pomiarów sprzed kilku lat mogą stracić znaczenie po istotnej modernizacji procesu produkcyjnego.

Kto może wykonywać pomiary czynników chemicznych?

Pomiarów środowiska pracy nie powinno wykonywać się samodzielnie przy użyciu przypadkowo zakupionego miernika.

Co do zasady badania i pomiary czynników szkodliwych wykonują laboratoria posiadające odpowiednią akredytację w zakresie wykonywanych badań.

Przepisy przewidują także określone wyjątki, gdy nie ma laboratorium akredytowanego dla konkretnego rodzaju pomiaru. Mogą wówczas mieć zastosowanie inne jednostki spełniające wymagania dotyczące m.in. systemu zapewnienia jakości, kompetencji oraz aparatury pomiarowej.

W praktyce przed zleceniem badań warto więc sprawdzić, czy zakres akredytacji laboratorium obejmuje konkretny czynnik, który ma zostać oznaczony.

Jak wygląda pomiar substancji chemicznych na stanowisku pracy?

Sposób wykonywania badania zależy od rodzaju substancji oraz charakteru narażenia.

W wielu przypadkach pracownik laboratorium przeprowadza pobieranie próbek powietrza podczas normalnej pracy zakładu.

Istotne jest, aby warunki podczas badania możliwie dobrze odpowiadały rzeczywistemu narażeniu.

Znaczenie mogą mieć między innymi:

czas wykonywania określonych czynności,
intensywność produkcji,
ilość używanej substancji,
wydajność wentylacji,
odległość pracownika od źródła emisji,
liczba wykonywanych operacji,
sposób organizacji stanowiska.

Następnie pobrane próbki są analizowane, a uzyskane wartości porównuje się z odpowiednimi normatywami higienicznymi.

Co zrobić, jeżeli wynik przekracza NDS?

Przekroczenie najwyższego dopuszczalnego stężenia oznacza konieczność podjęcia działań ograniczających ekspozycję pracowników.

W zależności od sytuacji mogą one obejmować m.in.:

zmianę technologii,
zastąpienie niebezpiecznej substancji mniej szkodliwą,
zastosowanie procesu zamkniętego,
wykonanie skuteczniejszej wentylacji miejscowej,
zastosowanie odciągów,
ograniczenie czasu ekspozycji,
zmianę organizacji pracy,
odseparowanie źródła emisji,
zwiększenie automatyzacji procesu,
zastosowanie odpowiednich środków ochrony indywidualnej.

Najskuteczniejsze rozwiązania powinny w pierwszej kolejności ograniczać zagrożenie u źródła.

Same maski, półmaski czy rękawice nie powinny być automatycznie traktowane jako podstawowa metoda rozwiązania problemu, jeżeli możliwe jest zastosowanie skutecznych środków technicznych lub organizacyjnych.

Czy pracownicy muszą znać wyniki pomiarów?

Tak.

Jednym z obowiązków pracodawcy jest nie tylko wykonanie badań, lecz również rejestrowanie i przechowywanie ich wyników oraz udostępnianie ich pracownikom.

Wyniki powinny być także brane pod uwagę przy ocenie ryzyka zawodowego.

Jeżeli pomiary wskazują na istotne narażenie, informacja ta może mieć znaczenie dla:

zastosowanych środków ochrony,
instrukcji stanowiskowych,
profilaktycznych badań pracowników,
organizacji pracy,
szkoleń BHP,
działań ograniczających ekspozycję.

Pomiary chemiczne a ocena ryzyka zawodowego

Pomiary środowiska pracy i ocena ryzyka zawodowego są ze sobą bezpośrednio związane.

Ocena ryzyka pozwala ustalić, jakie zagrożenia występują na stanowisku, natomiast wyniki badań umożliwiają ilościowe określenie poziomu części z nich.

Przykładowo samo stwierdzenie:

„pracownik używa rozpuszczalnika”

nie określa jeszcze rzeczywistego poziomu narażenia.

Znaczenie ma m.in. stężenie substancji w powietrzu, czas ekspozycji, wentylacja, ilość stosowanego produktu oraz sposób wykonywania pracy.

Dopiero analiza tych elementów pozwala właściwie ocenić zagrożenie.

Najczęstsze błędy pracodawców

Jednym z częstszych błędów jest założenie, że jeżeli pracownicy używają masek lub rękawic, pomiary nie są potrzebne.

Środki ochrony indywidualnej nie zastępują obowiązku oceny zagrożenia i wykonania wymaganych badań.

Problemem może być również:

brak aktualnych kart charakterystyki,
nieuwzględnianie produktów powstających podczas procesu,
opieranie się na bardzo starych wynikach,
brak ponownego pomiaru po zmianie technologii,
badanie tylko części substancji występujących na stanowisku,
nieuwzględnienie rzeczywistego czasu ekspozycji,
brak dokumentacji wyników,
brak aktualizacji oceny ryzyka zawodowego po otrzymaniu wyników.

Nie należy również zakładać, że skoro substancja występuje w niewielkiej ilości, można automatycznie pominąć jej wpływ na pracownika. Kluczowe są jej właściwości oraz rzeczywisty poziom narażenia.

Pomiary substancji chemicznych - przykład

Wyobraźmy sobie zakład, w którym pracownicy czyszczą elementy metalowe preparatem zawierającym lotny rozpuszczalnik.

Preparat stosowany jest przez kilka godzin dziennie na otwartym stanowisku.

W takiej sytuacji pracodawca powinien przeanalizować między innymi:

kartę charakterystyki preparatu,
skład mieszaniny,
właściwości zawartych w niej substancji,
sposób aplikacji produktu,
czas narażenia pracowników,
skuteczność wentylacji,
możliwość przedostawania się par do strefy oddychania,
wartości NDS określone dla danych substancji.

Jeżeli rozpoznanie wskazuje na występowanie szkodliwego czynnika wymagającego kontroli stężenia, należy zlecić odpowiednie badanie.

Po otrzymaniu wyniku można określić poziom ekspozycji oraz częstotliwość kolejnych pomiarów.

Dlaczego pomiary środowiska pracy są ważne?

Badania substancji chemicznych nie powinny być traktowane wyłącznie jako obowiązek dokumentacyjny wymagany podczas kontroli.

Ich podstawowym celem jest sprawdzenie, na jakie rzeczywiste stężenia substancji narażeni są pracownicy.

Pozwala to wykryć sytuacje, w których pozornie bezpieczny proces może prowadzić do zbyt wysokiej ekspozycji.

Pomiary mogą również pokazać, czy zastosowane wcześniej zabezpieczenia - np. wentylacja lub odciąg miejscowy - rzeczywiście działają zgodnie z założeniami.

Pomiary substancji chemicznych w środowisku pracy - podsumowanie

Pracodawca powinien przede wszystkim rozpoznać czynniki chemiczne występujące w środowisku pracy i określić, które z nich wymagają wykonania badań i pomiarów.

W przypadku standardowych szkodliwych czynników chemicznych częstotliwość kolejnych badań zależy od poprzedniego wyniku:

powyżej 0,1 do 0,5 NDS - pomiar co najmniej raz na 2 lata,
powyżej 0,5 NDS - pomiar co najmniej raz w roku.

Dla czynników rakotwórczych i mutagennych pomiary wykonuje się częściej - odpowiednio co najmniej raz na 6 miesięcy lub raz na 3 miesiące.

Ponowne badanie może być również konieczne niezależnie od powyższych terminów, jeśli zmieni się technologia, wyposażenie lub sposób wykonywania pracy w sposób mogący wpłynąć na poziom narażenia.

Najważniejsze jest więc nie samo posiadanie protokołu z pomiarów, ale właściwe rozpoznanie zagrożeń i wykorzystanie uzyskanych wyników do realnego ograniczenia ekspozycji pracowników.

FAQ - najczęściej zadawane pytania

Czy każda substancja chemiczna stosowana w firmie wymaga pomiaru?

Nie. Najpierw należy zidentyfikować czynniki szkodliwe, ich źródła, właściwości oraz rzeczywiste warunki narażenia. Na tej podstawie typuje się czynniki wymagające badań.

Jak często wykonuje się pomiary chemiczne?

Dla typowego czynnika chemicznego pomiary wykonuje się co najmniej raz na dwa lata przy wyniku powyżej 0,1 do 0,5 NDS oraz co najmniej raz w roku przy wyniku powyżej 0,5 NDS.

Kiedy można zrezygnować z kolejnych pomiarów?

W określonych przypadkach można odstąpić od dalszych pomiarów, jeżeli dwa kolejne wyniki nie przekroczyły 0,1 NDS i zostały wykonane w wymaganych odstępach czasu.

Czy po zmianie technologii trzeba powtórzyć pomiary?

Jeżeli zmiana technologii, wyposażenia albo warunków pracy mogła wpłynąć na emisję lub narażenie pracowników, badania należy przeprowadzić ponownie.

Kto wykonuje pomiary substancji chemicznych?

Co do zasady badania powinny być wykonywane przez laboratorium posiadające odpowiednią akredytację obejmującą dany zakres pomiarów.

Czy wyniki pomiarów trzeba udostępniać pracownikom?

Tak. Pracodawca ma obowiązek rejestrowania i przechowywania wyników badań oraz udostępniania ich pracownikom.

Pomiary substancji chemicznych w środowisku pracy - kiedy są obowiązkowe?